Gdzie leżą Karpaty?

Karpaty to jeden z najbardziej fascynujących łańcuchów górskich na naszym kontynencie, stanowiący naturalną barierę i jednocześnie most łączący kraje Europy Środkowej z Bałkanami. Ich potężny łuk, rozciągający się na długości około 1500 kilometrów, przypomina kształtem wielki półksiężyc, który przecina terytoria kilku państw Europy Środkowo-Wschodniej: Czech, Słowacji, Polski, Węgier, Ukrainy oraz Rumunii.

Jednym z najciekawszych zagadnień geograficznych związanych z tym regionem jest status Gór Wschodnioserbskich. Tradycyjna szkoła geografii przyjmuje, że Karpaty kończą się na przełomie Dunaju, zwanym Żelazną Bramą, oddzielającym Rumunię od Serbii. Jednak wielu badaczy wskazuje na to, że góry znajdujące się po serbskiej stronie rzeki są pod względem geologicznym i strukturalnym bezpośrednią kontynuacją łuku karpackiego. Jeśli przyjmiemy to kryterium, Karpaty rozciągałyby się również na terytorium Serbii, płynnie przechodząc w pasmo Bałkanu. Ta niejednoznaczność sprawia, że Serbia często balansuje w literaturze fachowej między statusem kraju karpackiego a bałkańskiego.

Jak zrodziły się góry: od oceanu do szczytów

Historia powstania Karpat jest opowieścią o potężnych siłach natury, które zaczęły działać miliony lat temu. Wszystko zaczęło się w erze mezozoicznej, gdy w miejscu dzisiejszych szczytów szumiał prehistoryczny ocean Tetyda. Przez miliony lat na jego dnie gromadziły się osady, które z czasem miały stać się budulcem przyszłych gór.

Przełom nastąpił w wyniku kolizji potężnych mas lądowych. Napierająca od południa płyta afrykańska zaczęła naciskać na płytę europejską, co doprowadziło do zamykania się oceanu i gwałtownego fałdowania jego dna. Osady denne były zgniatane, piętrzone i wypychane ku górze w procesie zwanym orogenezą alpejską. To właśnie te ruchy tektoniczne, trwające intensywnie od okresu kredy aż po miocen, nadały Karpatom ich obecny kształt. Powstały wtedy chociażby charakterystyczne warstwy fliszu – naprzemienne pokłady piaskowców i łupków – które do dziś stanowią fundament dużej części karpackich pasm.

Różne części karpackiego łańcucha

Mimo wspólnego pochodzenia, Karpaty są niezwykle zróżnicowane, co pozwoliło geografom na podział łańcucha na trzy główne części:

• Karpaty Zachodnie: w nich znajdziemy zarówno Tatry, jak i Niżne Tatry, Fatrę i przeważającą część polskich Beskidów oraz Pieniny. Najwyższy szczyt tej części, czyli tatrzański Gerlach (2655 m n.p.m.) to najwyższy szczyt całych Karpat. Rozpościerają się od Dunaju aż po Przełęcz Łupkowską, oddzielającą Beskid Niski od Bieszczad.

• Karpaty Wschodnie: znane przede wszystkim za sprawą przepięknego, połoninnego krajobrazu jak i tajemniczych i niezwykle bogatych przyrodniczo lasów. Ich część stanowią Bieszczady jak i słynne góry Ukrainy, takie jak Gorgany czy Czarnohora (z Howerlą, będącą najwyższym szczytem Ukrainy), stanowiące najwyższą część Beskidów. Karpaty Wschodnie kończą się na Przełęczy Predeal w Rumunii, w której to przybierają swoją najdzikszą formę. Po rumuńskiej stronie leży także najwyższe pasmo Karpat Wschodnich, czyli Góry Rodniańskie z Pietrosulem (2303 m n.p.m.) na czele.

• Karpaty Południowe: tu znajdziemy kolejne po Tatrach najwyższe pasma tego łańcucha z Fogaraszami na czele. Najwyższym szczytem jest Moldoveanu (2544 m n.p.m.). Znajdziemy tu także inne pasma, których najwyższe szczyty sięgają powyżej 2500 m n.p.m. (np. Góry Retezat, Parang czy Bucegi). Zaczynają się na wspomnianej Przełęczy Predeal, a kończą na Żelaznej Bramie, czyli przełomie Dunaju.

• Karpaty Zachodniorumuńskie: położone podobnie jak Karpaty Południowe całkowicie na terenie Rumunii. Najwyższym szcyztem jest tu Curcubăta Mare (1849 m n.p.m.) w Masywie Bihorskim. 

Tatry: jedyne takie góry

W całym ogromie Karpat jedno pasmo wyróżnia się w sposób szczególny. Tatry, choć terytorialnie niewielkie, są najwyższym pasmem całego łuku. To jedyny fragment Karpat o prawdziwie alpejskim charakterze, co zawdzięczają swojej unikalnej budowie geologicznej. Podczas gdy większość Karpat zbudowana jest z miękkich skał osadowych, sporą część Tatr (przede wszystkim Tatry Wysokie) stanowią twarde granity i metamorficzne skały krystaliczne.

To właśnie ta twarda "podstawa" pozwoliła lodowcom w epoce plejstocenu wyrzeźbić w Tatrach głębokie doliny, ostre granie i malownicze kotły jeziorne, takie jak Morskie Oko. Najwyższy szczyt całego pasma, Gerlach oraz polskie Rysy, stanowią ukoronowanie karpackiej potęgi i są magnesem przyciągającym miłośników trekkingu i wspinaczki.