Józef Oppenheim - król tatrzańskich wyryp i jego mroczna tajemnica

Był uciekinierem z rosyjskich więzień, taternikiem odkrywającym zimowe oblicze Tatr, a przede wszystkim człowiekiem, który przez ćwierć wieku stanowił serce TOPR-u. Józef Oppenheim, znany też jako „Opcio”, to postać, w której losach odbija się cała tragiczna historia polskiego XX wieku. Bez wątpienia był jedną z najbarwniejszych postaci niegdysiejszego świata tatrzańskiego

Młodość i działalność polityczna

Urodził się w Warszawie 15 czerwca 1887 w zasymilowanej rodzinie żydowskiej. W młodości zaangażował się w działalność III Proletariatu - lewicowego ruchu rewolucyjnego. Był aresztowany przez władze carskie i więziony, jednak zdołał zbiec i schronić się za granicą. Po nieudanych perypetiach ze studiami zamieszkał na krótko w Krakowie, skąd w 1910 roku, po wycieczce narciarskiej z krakowskim Akademickim Związkiem Sportowym, przeniósł się na stałe do Zakopanego.

Działalność górska i narciarska

W latach 1910–1911 zarządzał zakopiańskim Domem Turystycznym AZS. W 1912 roku, po egzaminie przed Mariuszem Zaruskim i Jakubem Gąsienicą Wawrytką, uzyskał uprawnienia do prowadzenia wycieczek studenckich. Przed I wojną światową zasiadał w zarządzie Sekcji Narciarskiej Towarzystwa Tatrzańskiego. Jego działalność górska niezwykle szybko nabierała tempa.

Fundamentem jego górskiej legendy stała się idea „wyrypy”. Oppenheim nienawidził narciarstwa uprawianego na wydeptanych stokach czy w pobliżu hoteli. Dla niego narciarstwo było narzędziem do totalnej eksploracji. Wprowadził on do polskiej terminologii górskiej pojęcie przejść wielogodzinnych, podczas których narciarz pokonywał ogromne dystanse, łącząc odległe doliny przez wysokie szczyty i przełęcze. Do jego najsłynniejszych wyryp zaliczają się:

Dolina Chochołowska – Przełęcz Iwaniacka – Ornak – Bystra – Kamienista – Podbańska (18 kwietnia 1911 roku),
Zakopane – Hala Goryczkowa – Kasprowy Wierch – Hala Gąsienicowa – Zawrat – Dolina Pięciu Stawów Polskich – Gładka Przełęcz – Dolina Cicha – Tomanowa Przełęcz – Dolina Kościeliska – Zakopane (14 marca 1926 roku),
Zakopane – Hala Goryczkowa – Kasprowy Wierch – Dolina Cicha – Zawory – Wrota Chałubińskiego – Morskie Oko – Opalone – Dolina Pięciu Stawów Polskich – Zawrat – Zakopane (25 marca 1926 roku),
Zakopane – Zawrat – Dolina Pięciu Stawów Polskich – Opalone – Morskie Oko – Wrota Chałubińskiego – Dolina Ciemnosmreczyńska – Wielka Kopa Koprowa – Dolina Cicha – Tomanowa Przełęcz – Czerwone Wierchy – Zakopane (7 kwietnia 1926 roku).

Jako taternik Oppenheim był pionierem, który „odczarował” zimę na najtrudniejszych ścianach. Jego wejście północną ścianą na Mięguszowiecki Szczyt Czarny w 1914 roku, dokonane wraz z Mariuszem Zaruskim, było przełomem w polskim taternictwie zimowym. Ściana ta, uznawana za jedną z najbardziej wymagających w Tatrach Wysokich, w warunkach zimowych staje się pułapką pełną lodu i pyłowych lawin. Oppenheim udowodnił tam swoją niezwykłą odporność psychiczną i technikę. W tym samym roku dokonał pierwszych zimowych wejść na Młynarza i Kaczy Szczyt, co ugruntowało jego pozycję jako jednego z najwybitniejszych wspinaczy tamtej epoki. Był to czas, gdy zimowe taternictwo dopiero raczkowało, a on był jednym z tych, którzy wyznaczali jego granice.

Jego działalność narciarska miała też wymiar niemal inżynieryjny i edukacyjny. Jako autor kultowego przewodnika „Szlaki narciarskie Tatr Polskich”, Oppenheim nie tylko opisywał drogi, ale uczył, jak „czytać” góry. Wyznaczał szlaki z uwzględnieniem bezpieczeństwa lawinowego, co w tamtych latach było wiedzą niemal tajemną. To on odkrył dla narciarzy rejon Hali Pysznej w Dolinie Kościeliskiej, czyniąc z tamtejszego schroniska bazę dla najbardziej ambitnych wypraw narciarskich. Pyszna stała się pod jego wpływem symbolem narciarstwa romantycznego i bezkompromisowego.

Działalność w TOPR

W 1912 roku wstąpił do TOPR. W sierpniu 1914 roku, po odejściu Mariusza Zaruskiego do Legionów Polskich, objął funkcję naczelnika Pogotowia, którą sprawował nieprzerwanie do wybuchu II wojny światowej w 1939 roku. Uczestniczył w ponad 70 wyprawach ratunkowych, w tym w głośnej akcji po ciało Wincentego Birkenmajera na Galerię Gankową w 1933 roku. Wprowadził system dyżurów ratowniczych podczas zawodów narciarskich.

II wojna światowa

We wrześniu 1939 roku ewakuował się z Zakopanego na motocyklu Harley-Davidson, wywożąc i ratując kasę TOPR-u. Okupację spędził w ukryciu w Warszawie i okolicach ze względu na żydowskie pochodzenie. Podczas powstania warszawskiego pracował przy ewakuacji rannych ze szpitali.

Powrót i tragiczna śmierć

W 1945 roku powrócił do Zakopanego, gdzie przez krótki czas ponownie kierował TOPR-em. Padł ofiarą konfliktów wewnątrz środowiska. Oskarżano go o nadużycia, w wyniku których (mimo uniewinnienia przez sąd koleżeński) został skreślony z listy członków Pogotowia. Zamieszkał na Krzeptówkach, gdzie zajmował się organizacją domów wypoczynkowych dla górników.

Kontrowersje wokół śmierci

Józef Oppenheim zginął w nocy z 28 na 29 lutego 1946 roku, zamordowany we własnym domu w Kościelisku przez dwóch uzbrojonych sprawców. W napadzie ciężko ranna została również jego wieloletnia towarzyszka, Wanda Gentil-Tippenhauer (o ich relacji znajdziecie więcej w TYM ARTYKULE). Byłego naczelnika TOPR pochowano na Nowym Cmentarzu w Zakopanem

Choć sprawcy mieli zostać zidentyfikowani jako żołnierze najsłynniejszego partyzanta Podhala, czyli Józefa Kurasia „Ognia”, motyw zbrodni nie jest jasny:

Wersja rabunkowa: Oficjalne śledztwo prokuratorskie uznało napad za rabunkowy, mimo że z domu zginęło niewiele przedmiotów.
Wątek polityczny/antysemicki: Część badaczy sugeruje, że morderstwo mogło mieć podłoże polityczne lub związane z nienawiścią etniczną.
Wątek majątkowy: Istnieją hipotezy wiążące śmierć Oppenheima z jego prawami do spadku po rodzinnej kamienicy w Warszawie przy ul. Noakowskiego 16.

Publikacje i upamiętnienie

Był autorem przełomowego przewodnika Szlaki narciarskie Tatr Polskich i główne przejścia na południową stronę (1936) oraz licznych albumów fotograficznych dokumentujących piękno Tatr. Jego zdjęcia ofiarowano w 1925 roku papieżowi Piusowi XI.